बीबीसी हिन्दीको प्रश्न– बालेन प्रधानमन्त्री बने पहिलो विदेश भ्रमण कहाँ होला ?

भारतसँग नेपालका कम्युनिस्ट पार्टी र नेपाली कांग्रेससँग काम गरेको लामो अनुभव छ, तर आरएसपीसँग छैन । आरएसपीको ठूलो विजयपछि भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले फोन गरेर रवि लामिछाने र बालेन शाहलाई बधाई दिएका थिए ।

फोन वार्तापछि मोदीले एक्समा लेखेका छन्, ‘रवि लामिछाने र आरएसपीका वरिष्ठ नेता बालेन शाहसँग फोनमा हार्दिक वार्ता भयो । उनीहरूलाई चुनावी जित र आरएसपीको शानदार सफलताका लागि बधाई दिएँ । साथै नयाँ सरकारका लागि शुभकामना व्यक्त गरेँ । भारत-नेपाल सम्बन्ध आगामी वर्षहरूमा अझ उचाइमा पुग्ने विश्वास छ ।’

भारतसँग सम्बन्ध कस्तो होला ?

जुन २०२३ मा काठमाडौंका मेयर रहँदा बालेन शाहले हिन्दी फिल्म ‘आदिपुरुष’ माथि प्रतिबन्ध लगाएका थिए । फिल्ममा देवी सीतालाई भारतको बताइएको भन्दै उनले आपत्ति जनाएका थिए । सन् २०२० मा तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले नयाँ नक्सा जारी गरेका थिए, जसमा लिपुलेक र लिम्पियाधुरालाई नेपालको हिस्सा देखाइएको थियो । बालेन शाहले मेयर हुँदा त्यो नक्सा आफ्नो कार्यालयमा राखेका थिए ।

त्यसैले प्रश्न उठिरहेको छ– बालेन शाहको नेतृत्वमा भारत-नेपाल सम्बन्ध कस्तो रहला ?

भारतका लागि नेपालका पूर्वराजदूत लोकराज बराल भन्छन्, ‘बालेन शाह नेपाली राजनीतिमा अपेक्षाकृत नयाँ व्यक्ति भएकाले अहिले नै ठोस अनुमान गर्न गाह्रो छ ।’

चीनप्रति बालेनको दृष्टिकोण

झापाको दमकमा बन्ने नेपाल-चीन फ्रेन्डशिप इन्डस्ट्रियल पार्क परियोजना बालेन शाहले आफ्नो घोषणापत्रबाट हटाएका थिए । यो परियोजना चीनको बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ (बीआरआई) अन्तर्गत पर्छ । यस परियोजनाको शिलान्यास २०२१ मा केपी शर्मा ओलीले गरेका थिए । यो परियोजना भारत-नेपाल सीमाको नजिक, भारतको संवेदनशील सिलिगुडी कोरिडोर (चिकेन नेक) क्षेत्र नजिक पर्छ । भारतलाई यो परियोजना मन नपरेको बताइन्छ ।

परियोजनाका अध्यक्ष गोविन्द थापा ले फेसबुकमा लेखेका थिए, ‘चीनको लगानीबाट रोजगारी र उत्पादन बढ्ने भएकाले अन्य देशलाई यसमा आपत्ति हुनु नहुने हो ।’

भारतका वरिष्ठ पत्रकार आनन्दस्वरूप वर्मा भन्छन्, ‘बीआरआईबाट चीन मात्र होइन, नेपाललाई पनि फाइदा हुन्छ र भारतमा निर्भरता घट्छ ।’ उनी अगाडि भन्छन्, ‘आरएसपी र बालेन शाहले यी जटिल पक्षहरू पूर्ण रूपमा बुझ्न नसक्ने सम्भावना छ ।’

पूर्वराजदूत बरालका अनुसार बालेन शाह धेरै अप्रत्याशित नेता हुन् र कहिलेकाहीँ आवेगमा निर्णय गर्न सक्छन् । तर नेपालका लागि भारतका पूर्व राजदूत रञ्जित राय भन्छन्, ‘मेयर र प्रधानमन्त्रीको भूमिका फरक हुन्छ । प्रधानमन्त्री भएपछि जिम्मेवारी धेरै बढ्छ र सम्भवतः बालेन शाहको दृष्टिकोण पनि परिपक्व हुन्छ ।’

यस चुनावमा नेपालका कम्युनिस्ट पार्टीहरूको प्रदर्शन कमजोर भएको छ । पूर्वप्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली आफ्नो निर्वाचन क्षेत्रमा हारेका छन् । प्रचण्ड नेतृत्वको पार्टी पनि चौथो स्थानमा झरेको छ ।

भारत-नेपाल सम्बन्ध इतिहासदेखि नै जटिल रहे पनि दुवै देश एकअर्कामा धेरै हदसम्म निर्भर छन् । नेपाल एक भूपरिवेष्ठित देश हो र भारतसँग करिब १८ सय किलोमिटर सिमा जोडिएको छ ।

भारतले नीति बदल्नुपर्ला ?

डेनमार्कका लागि नेपालका पूर्वराजदूत विजयकान्त कर्ण भन्छन्, ‘प्रधानमन्त्री बन्नेबित्तिकै नेताको दृष्टिकोण बदलिन सक्छ । उदाहरणका लागि, प्रधानमन्त्री बन्नुअघि नरेन्द्र मोदीले चीनबारे कडा टिप्पणी गर्ने गर्थे । तर प्रधानमन्त्री भएपछि सम्बन्धमा व्यावहारिकता देखिएको छ ।’

उनका अनुसार भारतले नेपालको नयाँ युवा नेतृत्वलाई बुझ्नुपर्छ र पुरानो शैलीमा सम्बन्ध चलाउन खोज्नु हुँदैन ।

नेपाल र चीनबीच कूटनीतिक सम्बन्ध सन् १९५५ मा स्थापित भएको थियो । दुवै देशबीच १४१४ किलोमिटर लामो सिमा छ ।

सन् १९६२ को भारत-चीन युद्धका बेला नेपालले आफूलाई तटस्थ राखेको थियो ।

सन् २००८ मा प्रधानमन्त्री बनेपछि प्रचण्डले परम्परा तोड्दै पहिलो विदेश भ्रमण भारतको सट्टा चीनको गरेका थिए ।

त्यसैले अहिले पनि प्रश्न उठिरहेको छ– यदि बालेन शाह प्रधानमन्त्री बने भने उनको पहिलो विदेश भ्रमण कहाँ हुनेछ र नेपालले भारत-चीनबीच कसरी सन्तुलन कायम गर्नेछ ?