एजेन्सी । पर्सियाली खाडीमा जारी युद्ध दोस्रो महिनामा प्रवेश गर्दै गर्दा यसले विश्व अर्थतन्त्रलाई ओरालोतिर धकेलेको छ र युद्ध अन्त्यको कुनै स्पष्ट बाटो देखिएको छैन ।
यसैबीच इरानको कूटनीतिक साझेदार र विश्वव्यापी शक्तिका रूपमा रहेको चीनले कस्तो भूमिका निर्वाह गर्न चाहन्छ भन्ने प्रश्नहरू गहिरिएका छन् ।
पाकिस्तानका विदेशमन्त्री इशाक डारले मंगलबार बेइजिङ भ्रमण गरी चीनका शीर्ष कूटनीतिकर्मी वाङ यीसँग भेटवार्ता गरेपछि चीनको सम्भावित भूमिका चर्चामा आएको छ । यो भेट यस्तो समयमा भएको हो जब इस्लामाबादले आफूलाई यस द्वन्द्वमा शान्ति मध्यस्थकर्ताको रूपमा प्रस्तुत गरिरहेको छ ।
मंगलबार जारी गरिएको शान्ति पुनःस्थापना सम्बन्धी एक विज्ञप्तिमा दुवै देशले तत्काल युद्धविराम, सकेसम्म चाँडो शान्ति वार्ता र संयुक्त राष्ट्रसंघको समर्थन प्राप्त स्थायी शान्तिको आह्वान गरेका छन् ।
इस्लामाबादले डार र वाङ बीच घण्टौंको छलफल भएको बताएको छ जसका आधारमा जारी गरिएको पाँच–बुँदे पहलमा भनिएको छ, ‘चीन र पाकिस्तानले सम्बन्धित पक्षहरूलाई वार्ता सुरु गर्न समर्थन गर्छन् ।’
यो पहल हालसम्मकै यस द्वन्द्व समाधानका लागि बेइजिङको सबैभन्दा स्पष्ट दृष्टिकोण हो । यसले ढुवानी मार्गहरूको सुरक्षा, नागरिक र गैरसैनिक लक्ष्यहरूमा हुने आक्रमणको अन्त्य, र इरान तथा खाडी देशहरू दुवैको सार्वभौमसत्ता र सुरक्षाको रक्षा गर्न पनि आह्वान गरेको छ ।
तर, यस अडानले केही प्रश्नहरू पनि खडा गरेको छ । भविष्यको शान्ति प्रक्रियामा बेइजिङले कस्ता ठोस कदमहरू चाल्नेछ ?
दुवै पक्षका साझेदारहरूसँगको सम्बन्धलाई सन्तुलनमा राख्दै यस अस्थिर क्षेत्रमा चीन कति गहिराइसम्म संलग्न हुन चाहन्छ ?
आधिकारिक पाकिस्तानी स्रोतहरूले सीएनएनलाई बताएअनुसार, डारले चीनमा रहँदा छलफल गरेको एउटा विषय शान्ति सम्झौता सुनिश्चित गर्न बेइजिङले ग्यारेन्टरको रूपमा काम गर्ने सम्भावना पनि थियो ।
दुई पाकिस्तानी स्रोतहरूले पुष्टि गरेअनुसार, यसै हप्ताको सुरुमा इस्लामाबादमा टर्की, साउदी अरब, इजिप्ट र पाकिस्तानबीच चारपक्षीय बैठक भइरहँदा पाकिस्तानका राष्ट्रपति आसिफ अली जरदारीले वर्तमान क्षेत्रीय परिस्थितिबारे छलफल गर्न चिनियाँ दूतावासमा भेटघाट गरेका थिए ।
पाकिस्तानको विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ताले चीनसँगको छलफलका बारेमा सोधिएका प्रश्नहरूको जवाफ दिन अस्वीकार गर्दै यी वार्ताहरू अत्यन्त संवेदनशील र सूक्ष्म भएकोले अनुमानका आधारमा कुनै टिप्पणी गर्न नसकिने बताए ।
के मंगलबारको वार्तामा सुरक्षा ग्यारेन्टरको भूमिकाबारे कुरा उठ्यो ? यस प्रश्नमा चीनको विदेश मन्त्रालयले सीएनएनलाई भन्यो, ‘बेइजिङ पाकिस्तान र अन्य देशहरूको मध्यस्थता प्रयासलाई समर्थन गर्छ र शान्ति स्थापनाका लागि रचनात्मक भूमिका निर्वाह गर्न सबै पक्षहरूसँग सञ्चार र समन्वय कायम राख्न इच्छुक छ ।’
इरानी सरकारी सञ्चारमाध्यमका अनुसार, इरान निश्चित शर्तहरूमा लडाइँ रोक्न तयार रहेको इरानका राष्ट्रपति मसूद पेजेश्कियनले मंगलबार बताएका छन् । ‘विशेषगरी आक्रमण दोहोरिन नदिने आवश्यक ग्यारेन्टी (प्रत्याभूति) भएमा ।’
साथै, विदेशमन्त्री अब्बास अराक्चीले इरान कम्तीमा ६ महिनाको युद्धका लागि तयार रहेको बताएका छन् ।
पाकिस्तानले आफ्नो छिमेकी इरान र अमेरिकाबीच वार्ता गराउने प्रस्ताव गरेको छ जसमा दुवैसँगको आफ्नो स्थिर सम्बन्धको फाइदा उठाउने उसको योजना छ । डारको बेइजिङ भ्रमण वाङको निमन्त्रणामा भएको दुवै देशका विदेश मन्त्रालयले जनाएका छन् ।
विश्व अर्थतन्त्रलाई दबाब दिइरहेको यस द्वन्द्वमा बेइजिङले आफूलाई शान्तिको आवाज र एक जिम्मेवार खेलाडीको रूपमा प्रस्तुत गरे पनि यसले सावधानीपूर्वक पाइला चाल्ने सम्भावना छ ।
‘चीनसँग आफ्नो कूटनीतिक मध्यस्थता प्रदर्शन गर्ने हरेक प्रोत्साहन छ,’ कार्नेगी इन्डाउमेन्ट फर इन्टरनेशनल पीसका वरिष्ठ फेलो टोङ झाओले भने, ‘यसले विश्वलाई एउटा भिन्नता देखाउन चाहन्छः अमेरिकाले उथलपुथल र अराजकता सिर्जना गर्दा चीनले आफूलाई तनाव न्यूनीकरण, स्थिरता र शान्तिको शक्तिका रूपमा प्रस्तुत गरिरहेको छ ।’
उनले थपे, ‘बेइजिङ वास्तवमा भौतिक रूपमा के योगदान गर्न इच्छुक छ भन्ने कुरा अर्कै पाटो हो ।’
अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द्वहरूमा आफूलाई शान्ति स्थापनाकर्ताको रूपमा प्रस्तुत गर्ने चीनको यो पहिलो प्रयास होइन । बेइजिङले गत वर्ष थाइल्यान्ड र कम्बोडियाबीचको सीमा झडपपछि वार्ताको आयोजना गरेको थियो ।
यसले युक्रेन युद्ध अन्त्यका लागि पनि बहु–बुँदे प्रस्तावहरू पेश गरेको थियो यद्यपि ती प्रयासहरूको प्रभाव सीमित रह्यो र आलोचकहरूले त्यसलाई इमानदार प्रयास भन्दा पनि चीनको छवि सुधार्ने अभ्यास मात्र भनेका थिए ।
वर्तमान द्वन्द्वको कुरा गर्दा चिनियाँ रणनीतिकारहरूले अमेरिका यस युद्धमा अल्झिरहनुलाई आफ्नो फाइदाको रूपमा हेर्न सक्छन् किनभने यसले अमेरिकाको विश्वव्यापी विश्वसनीयतामा क्षति पुर्याइरहेको छ । यद्यपि, बेइजिङ आफ्नो निर्यातमा आधारित अर्थतन्त्रमा पर्न सक्ने असरप्रति चिन्तित छ ।
साथै, बेइजिङले सैन्य शक्ति प्रयोग गर्नुपर्ने वा शान्ति कायम राख्न कडा सुरक्षा सुनिश्चितता दिनुपर्ने खालको कुनै पनि ग्यारेन्टर भूमिका स्वीकार गर्ने सम्भावना निकै कम छ । यसबाहेक, मध्यपूर्वको सुरक्षा मामिलामा चीनको प्रभाव सीमित रहेको मानिन्छ ।
त्यस्तो व्यवस्था कस्तो हुनेछ भन्ने अझै स्पष्ट छैन । इस्लामाबादमा भएको चारपक्षीय वार्ताका बारेमा जानकारी राख्ने एक कूटनीतिक स्रोतले सीएनएनलाई बताए अनुसार, संलग्न चार देशहरूले विभिन्न सरोकारवालाहरू बीचको खाडललाई रचनात्मक तरिकाले कम गर्न विभिन्न उपायहरू खोजिरहेका छन् ।
यस्तो व्यवस्था सैन्य गठबन्धनप्रति चीनको सतर्कतासँग मेल खाँदैन । बेइजिङ कुनै पनि यस्तो सम्झौताप्रति अत्यन्त सचेत रहनेछ जसमा युद्धविराम उल्लंघनको अनुगमन र सजाय दिनुपर्ने हुन्छ, विशेषगरी यस्तो सम्झौता जसले उसलाई अमेरिकासँगको द्वन्द्वमा तान्न सक्छ ।
उत्तर कोरियासँग दशकौं पुरानो पारस्परिक रक्षा सन्धि भए पनि चीनले परम्परागत रूपमा सैन्य गठबन्धनहरूबाट टाढा रहने नीति लिएको छ र अमेरिका नेतृत्वको अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा मोडलमा सुधारको आह्वान गर्दै आएको छ ।
‘चीनको शक्ति बढ्दै जाँदा बेइजिङले विश्वव्यापी प्रभाव विस्तार गर्न र एक अग्रणी शक्तिको रूपमा आफ्नो स्थितिलाई सुदृढ गर्न आफ्नो क्षमतालाई अझ सक्रिय रूपमा प्रयोग गर्नुपर्छ कि पर्दैन भन्नेबारे आन्तरिक बहस भइरहेको छ । तैपनि इरान यस्तो लगानीका लागि सम्भावित क्षेत्र देखिँदैन,’ चाओले भने ।
चीनले खाडी युद्धको चार हप्ताभन्दा बढी समयदेखि सावधानीपूर्वक कूटनीतिक सन्तुलन कायम राखेको छ, युद्धविरामको आह्वान गरेको छ र यस विषयमा धेरै बैठक र वार्ताहरू सञ्चालन गरेको छ । तर, द्वन्द्व र यसको विश्वव्यापी आर्थिक असर अन्त्य गर्ने जिम्मेवारी कसको हुनुपर्छ भन्ने उसले स्पष्ट पारेको छ ।
‘जसले घण्टी बाँध्यो, उसैले यसलाई फुकाउनुपर्छ,’ चीनका पश्चिम एसिया दूत चाई जुनले गत हप्ता भनेका थिए । यो अमेरिका र इजरायलप्रति स्पष्ट संकेत थियो ।
चिनियाँ विश्लेषकहरूले पनि दुई पक्षबीच विश्वासको कमी र शत्रुता रहेको यस द्वन्द्व समाधानमा रहेका चुनौतीहरूबारे बेइजिङ सचेत रहेको बताएका छन् ।
‘चीनले दुवै पक्षलाई तत्काल युद्धविरामका लागि आग्रह गरेको छ तर यस चरणमा कुनै पनि पक्षले यस्तो सल्लाह मान्नेमा मलाई शंका छ । अमेरिकाका लागि यो यस्तो दुविधा हो जहाँ उसले कठिन परिस्थितिबाट पार पाउनुछ र इरानका लागि उसलाई यस्तो बदला लिनुछ जसले उसको प्रतिष्ठा बचाउन सकोस्,’ बेइजिङस्थित सिङ्ह्वा विश्वविद्यालयका वरिष्ठ फेलो बो चाउले भने ।
पाकिस्तानले पहिले नै मध्यस्थताको भूमिका लिइसकेको हुनाले अब चीनले शान्ति वार्तामा सीधा भूमिका नखेल्न सक्ने उनले थपे ।
बेइजिङले सन् २०२३ मा इरान र उसको लामो समयदेखिको प्रतिद्वन्द्वी साउदी अरबबीच सम्बन्ध सुधार गराउन प्रमुख भूमिका खेलेको थियो । चीनका राष्ट्रपति सी चिनपिङको अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षाको वैकल्पिक दृष्टिकोणमा बेइजिङलाई मध्यस्थकर्ताको रूपमा समावेश गरिएको छ ।
बेइजिङस्थित रनमिन विश्वविद्यालयका इन्स्टिच्युट अफ इन्टरनेशनल अफेयर्सका निर्देशक वाङ यिवईका अनुसार, इरान, अमेरिका र पाकिस्तान लगायतका मुख्य पात्रहरूसँगको चीनको सम्बन्धले उसलाई शान्ति वार्ताका सबै पक्षहरूसम्म पहुँच पुर्याउन मद्दत गर्न सक्छ ।
तर, चीनले आफ्नो कूटनीतिलाई आफ्ना प्राथमिकताहरूसँग पनि तुलना गरिरहेको छ । विशेषगरी, अमेरिकाका राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पको आगामी मे महिनामा हुने चीन भ्रमण र यस वर्ष दुई नेताहरू बीच हुने अन्य कूटनीतिक भेटघाटहरूलाई उसले हेरिरहेको छ ।
चीनले अमेरिकासँगको सम्बन्धमा सद्भावनाको संकेतका रूपमा भूमिका खेल्न सक्छ, तर युद्धले त्यो सम्बन्धमा तनाव ल्याउने कुरामा पनि ऊ सचेत छ । ‘हामी इरान वा अन्य कुनै पनि घटनाले यो विश्वासलाई क्षति पुर्याएको चाहँदैनौं,’ वाङले आगामी कूटनीतिक आदानप्रदानलाई सन्दर्भ गर्दै भने ।
