एउटै कमिलाको मूल्य ३३ हजार, यसरी पर्छन् तस्करको निशानामा

यो व्यापार वैज्ञानिक र अधिकारी दुबैका लागि अचम्मको छ। केन्यामा प्रायः हात्तीको दाँत र गैंडाको सिंग तस्करीजस्ता ठूला मुद्दा आउँथे, तर कमिलाको तस्करी कसैले सोचेको थिएन।

‘एण्ट्स आर अस’ नामक ब्रिटिश पसलले यस कमिलालाई “धेरैको ड्रीम प्रजाति” भन्छ। हाल रानी कमिलाहरू उनीहरूको पसलमा उपलब्ध छैनन्। पसले भन्छन्, “यी पत्ता लगाउन धेरै कठिन हुन्छ।”

केन्याका जीवविज्ञानी डिनो मार्टिन्स, जो कीट–विशेषज्ञ हुन्, भन्छन्, “म आफैं पनि यस व्यापारको दायराले स्तब्ध छु।” केन्यामा करिब छ सय प्रकारका कमिला पाइन्छन्। रानी ‘फाउन्डर क्विन’ भनेर चिनिन्छ। यो पच्चीस मिमी (करिब एक इन्च)सम्म ठूलो हुन सक्छ र जीवनभर अण्डा दिन्छ।

मार्टिन्स भन्छन्, “यी कमिलाहरू सबैभन्दा रहस्यमय र रोचक प्रजातिहरूमध्ये एक हुन्। ठूलो कोलोनी बनाउँछन्। व्यवहार हेर्न लायक हुन्छ र पालन सजिलो छ। आक्रामक पनि हुँदैनन्।”

रानी मिला धेरै भालेसँग मेल–मिलाप गर्छ। त्यसपछि भालेको काम सकिन्छ। धेरै भाले शिकारीले खाइदिन्छन् वा मर्छन्। रानी एक सानो सुरुङ खोस्रिएर अण्डा दिँदै कोलोनी बनाउँछ।

रानीको मद्दत गर्ने सबै कमिला महिला हुन्छन्। संख्या लाखौंसम्म पुग्छ। एक गोलो पचास–सत्तरी वर्षसम्म जीवित रहन सक्छ। रानी पनि त्यत्ति वर्षसम्म जीवित रहन्छ। रानी मरेपछि पुरै गोलो विखण्डन हुन्छ र बाँकी कमिला नयाँ घर खोज्छन्।

केन्याका किसानहरूलाई थाहा छ कि गोलो समाप्त गर्न रानी भेट्नु आवश्यक छ, जो गोलोको गहिरो सुरुङमा लुकेको हुन्छ। पूर्व बिचौलियाले भने, “गोलो अलिकति हल्लाउँदा कमिला बाहिर आउँछन्। यसरी समात्न सजिलो हुन्छ।”

जब समाचारमा देखे कि मानिसहरू पक्राउ परिरहेका छन्, उनलाई थाहा भयो कि उनी के गरिरहेका थिए। त्यसपछि तुरुन्तै उनले यो काम छोडे। पक्राउ परेकामाथि ‘बायोपाइरेसी’ मुद्दा दायर भयो। सरल भाषामा यसको अर्थ हुन्छ कुनै देशका जीव वा प्राकृतिक स्रोतको अवैध चोरी।

पक्राउ परेकाहरूलाई एक वर्ष जेल वा जरिवाना दिने विकल्प थियो। सबैले करिब ९ लाख ६० हजार रुपैयाँ जरिवाना तिरे र विदेशी नागरिक देश छोडेर गए। दुई हप्ता अघि नैरोबीको जोमो केन्याटा हवाईअड्डामा एक चिनियाँ नागरिक पक्राउ परे। उनी गत वर्षको तस्करीको मास्टरमाइन्ड बताइन्छ।

उनले फरक पासपोर्टको प्रयोग गरेर देश छोडेका थिए। उनका साथमा दुई हजार रानी कमिला थिए, परीक्षण ट्युब र टिस्यु रोलमा प्याक गरिएका। झेंगयाङ वाङले २०२३ मा चीनमा कमिला व्यापारबारे रिपोर्ट लेखिसकेका छन्। उनले यस व्यापारलाई निकै खतरनाक ठान्छन्।

उनी भन्छन्, “यसले स्थानीय पारिस्थितिकी तन्त्रलाई तहसनहस पार्न सक्छ।” वाङ, सिचुआन विश्वविद्यालयका सहायक प्राध्यापक, भन्छन्, “पहिले हामी खुशी थियौं कि मानिसहरू कमिला पालन गर्दै छन्। पारदर्शी प्लास्टिक बक्समा राखिन्छ, जसलाई ‘फार्मिकेरियम’ भन्छन्।

मानिसहरूले सुरुङ खोस्रने, खाना जम्मा गर्ने र रानीको हेरचाह गर्ने देख्न सक्छन्। यो रंगीन शौक हो र कीटबारे जान्न राम्रो तरिका पनि हो।” तर पछि उनीहरूलाई थाहा भयो कि अन्य देशको प्रजाति पाल्नु खतरनाक हुन सक्छ। अवैध रूपमा ल्याइएका प्रजातिले वातावरणमा ठूलो खतरा पुर्‍याउन सक्छ।

शोधकर्ताले छ महिना चीनको अनलाइन बिक्री अनुगमन गरे। असी हजार भन्दा बढी कोलोनी बिक्री भएका थिए। तीमध्ये एक चौथाइभन्दा बढी प्रजाति चीनका थिएनन्, र देशमा ल्याउन अवैध थियो।

वाङ भन्छन्, “यदि यो व्यापार यस्तै बढ्यो भने केही कमिला बक्सबाट निस्केर जंगलमा फैलिन सक्छन्। समयको कुरा मात्र हो।”

बायोलोजिकल कन्जर्भेसन जर्नलमा प्रकाशित अध्ययनले देखाएको छ कि अफ्रिकी हार्भेस्टर कमिला चीनमा फैलियो भने के हुन सक्छ। यो बीउ जम्मा गर्ने सबैभन्दा ठूलो कमलिा मध्ये एक हो र दक्षिण–पूर्वी चीनको अन्नखेती नष्ट गर्न सक्छ।

केन्यामा पनि वातावरणीय चिन्ता छ। मार्टिन्स भन्छन्, “हार्भेस्टर कमलिा पारिस्थितिक तन्त्रको आधार हुन्। घाँस र बिरुवाका बीउ जम्मा गरी फैलाउन मद्दत गर्छन्। यसले घाँसका मैदानहरू हराभरा र जीवन्त राख्छ।”

केन्या वाइल्ड रिसर्च एण्ड ट्रेनिङ इन्स्टिच्युटका वरिष्ठ वैज्ञानिक मुकोन्यी वाटाई भन्छन्, “यदि रानी कमिलाहरू अत्यधिक समातिए भने पुरै कोलोनी समाप्त हुनेछ र पारिस्थितिकी तन्त्र बिग्रिनेछ।”

केन्यामा कानुनी तरिकाले पनि कमिला संकलन गर्न सकिन्छ, तर विशेष अनुमति आवश्यक छ। स्थानीय समुदायसँग नाफा साझा गर्न सम्झौता पनि गर्नुपर्छ।

केडब्ल्यूएसका अनुसार अहिलेसम्म कसैले अनुमति मागेको छैन। केही पर्यावरणविद् अब माग गर्दैछन् कि सबै कमिलालाई विश्वव्यापी वन्यजीव व्यापार नियमनमा राखिने सीआईटीइएस मा सूचीबद्ध गरियोस्।

शोधकर्ता सेर्जियो हेन्रिक्स भन्छन्, “साँचो कुरा के हो भने अहिलेसम्म कुनै कमिला प्रजाति सीआईटीइएसमा सूचीबद्ध छैन।”

“अन्तर्राष्ट्रिय सम्झौता नहुँदा, व्यापारको वास्तविकता सरकार र जनता दुवैबाट लुकेको रहन्छ।” केडब्ल्यूएसका लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती हो कि कीट तस्करी प्रायः रिपोर्ट हुँदैन। उनीहरूले हवाईअड्डा र सीमामा जाँच उपकरण सुधार्न सुझाव दिन्छन्।

मार्टिन्स भन्छन्, “समातिएका कमिलाहरू वास्तविक व्यापारको सानो अंश मात्र हुन्। सम्पूर्ण चित्र केवल अनुमानित हो।” कमिला सुन वा हीरा जस्ता सीमित चीज होइनन्। दैनिक हजारौं पालन गर्न सकिन्छ। तर हामी यसलाई चोरीको सामान जस्तै हेर्छौं।”

केन्या सरकारले गत वर्ष यस्ता नीतिहरू पास गरिसकेको छ जसले कमिलासहित वन्यजीव व्यापारलाई कानुनी र व्यवसायिक रूप दिन्छ। मुकोन्यी वाटाई भन्छन्, “यी नीतिको उद्देश्य वन्य प्रजाति टिकाऊ तरिकाले व्यापार गर्न हो। यसले रोजगार, आम्दानी र स्थानीय समुदायलाई सहयोग पुर्‍याउँछ।”

यदि निगरानी सही भयो भने, गिलगिलका किसानहरूले आफ्नो खेतसँगै रानी कमिला पालन गरेर आम्दानी बढाउन सक्नेछन्। तर बहस अझै सकिएको छैन कि विश्वभरका शौकीनलाई कमिला बेच्नु सही हो वा खतरनाक। यसको उत्तर अझै बाँकी छ।